(ThanhtratinhHatinh) - Tài nguyên khoáng sản là nguồn lực quan trọng thúc đẩy sự phát triển hạ tầng và kinh tế - xã hội của Hà Tĩnh. Tuy nhiên, sau những đợt bùng nổ khai thác phục vụ các dự án trọng điểm, hoạt động này đang bộc lộ những khoảng tối đáng báo động. Kết quả đợt kiểm tra quy mô lớn các mỏ khoáng sản trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh đã vén màn bức tranh thực trạng, bên cạnh những đóng góp không thể phủ nhận là tình trạng nợ đọng tài chính lên tới hàng chục tỷ đồng, trạm cân vô hiệu hóa, khai thác vượt ranh giới và hiểm họa an toàn lao động rình rập.
Trong nhiều năm qua, hoạt động khai thác và chế biến khoáng sản trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh đã đóng vai trò là nguồn cung cấp vật liệu xây dựng thiết yếu cho hàng loạt dự án hạ tầng. Đặc biệt, việc bảo đảm nguồn cung vật liệu phục vụ thi công Dự án đường bộ cao tốc Bắc - Nam đoạn qua địa bàn tỉnh đã khẳng định vị trí quan trọng của ngành khai thác khoáng sản địa phương. Các doanh nghiệp được cấp phép đã góp phần tăng nguồn thu ngân sách, tạo việc làm và thu nhập ổn định cho hàng ngàn lao động tại các vùng nông thôn, miền núi.
Nhìn từ góc độ quản lý nhà nước, Tỉnh ủy và UBND tỉnh Hà Tĩnh đã thể hiện sự sát sao khi ban hành hàng loạt chỉ thị, văn bản chỉ đạo nhằm siết chặt kỷ cương. Điển hình như Chỉ thị số 16-CT/TU của Tỉnh ủy hay các văn bản chỉ đạo chuyên đề về quản lý khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường. Ở vai trò cơ quan tham mưu nòng nốt, Sở Nông nghiệp và Môi trường (trước đây là Sở Tài nguyên và Môi trường) đã phối hợp tổ chức quán triệt Luật Địa chất và Khoáng sản, đồng thời tiến hành nhiều cuộc thanh tra, kiểm tra chuyên đề.
Tính đến trước thời điểm đợt kiểm tra toàn diện diễn ra, cơ quan chức năng đã xử phạt vi phạm hành chính đối với 31 đơn vị với tổng số tiền 1.795,6 triệu đồng, tham mưu UBND tỉnh thu hồi 03 Giấy phép khai thác và xử phạt 04 đơn vị vi phạm nghiêm trọng với số tiền 1.090,0 triệu đồng. Nhiều doanh nghiệp cũng đã chủ động đầu tư dây chuyền công nghệ hiện đại, nâng cao tỷ lệ thu hồi tài nguyên và chấp hành tương đối tốt các thủ tục pháp lý ban đầu.
Tuy nhiên, khi các Đoàn kiểm tra liên ngành theo các Quyết định 150, 183 và 298 của Chánh Thanh tra tỉnh đi sâu rà soát thực tế tại các mỏ khoáng sản thuộc 30 đơn vị trên địa bàn 21 xã, phường, bức tranh chấp hành pháp luật lại lộ rõ những vấn đề đáng ngại. Kết quả kiểm tra tại khai trường đã bóc tách hàng loạt vi phạm mang tính hệ thống, trải dài từ nghĩa vụ tài chính, kỹ thuật an toàn đến bảo vệ môi trường và quy hoạch đất đai. Một trong những phát hiện nhức nhối nhất được Thanh tra tỉnh chỉ ra là tình trạng nợ đọng nghĩa vụ tài chính lớn và kéo dài đối với Ngân sách Nhà nước. Tính đến năm 2025, tổng số tiền nợ đọng từ các mỏ khoáng sản đã chạm mốc gần 97,7 tỷ đồng. Đáng chú ý, một số doanh nghiệp mang khoản nợ khổng lồ nhưng vẫn tồn tại qua nhiều năm. Việc các doanh nghiệp "gánh" khoản nợ khổng lồ nhưng chậm bị xử lý cưỡng chế đã gây thất thu lớn cho Nhà nước và tạo sự bất bình đẳng trong môi trường kinh doanh.
Để kiểm soát sản lượng khoáng sản khai thác thực tế, quy định pháp luật bắt buộc các mỏ phải lắp đặt trạm cân và hệ thống camera giám sát. Thế nhưng, kết quả rà soát cho thấy có tới 17/30 đơn vị - chiếm hơn 50% số mỏ được kiểm tra - lắp đặt trạm cân tại vị trí không phù hợp, không thể kiểm soát được khối lượng khoáng sản nguyên khai trước khi đưa vào hệ thống nghiền sàng hoặc vận chuyển ra khỏi mỏ. Một số nơi trạm cân hỏng bảng điện tử, camera không kết nối dữ liệu hoặc chỉ dùng để cán bộ theo dõi xe ra vào.
Sự lơi lỏng trong kiểm soát sản lượng nguyên khai chính là kẽ hở dẫn đến nguy cơ gian lận thuế và khai thác chui. Đáng báo động hơn, Đoàn kiểm tra đã phát hiện có đơn vị có dấu hiệu khai thác vượt ra ngoài phạm vi, ranh giới được cấp phép, có những đơn vị chưa hoàn thành việc cắm mốc ranh giới mỏ theo đúng quy cách.

Không chỉ gian lận sản lượng và nợ thuế, an toàn tính mạng của người lao động tại nhiều khai trường đang bị đe dọa nghiêm trọng do thi công sai thiết kế mỏ. Qua kiểm tra, còn có một số đơn vị khai thác chưa đảm bảo theo thiết kế được duyệt. Các doanh nghiệp bỏ qua công đoạn bạt vách, cắt tầng theo quy chuẩn và thiết kế đã phê duyệt, để lại những bờ moong cao với góc dốc sườn tầng vượt quá 75 độ (trong khi quy định an toàn kỹ thuật khống chế góc dốc thấp hơn nhiều). Tình trạng đá mồ côi treo lơ lửng trên đỉnh mỏ cùng nguy cơ sạt lở đá tảng luôn chực chờ, đặt người lao động và phương tiện làm việc dưới chân mỏ vào tình thế hết sức nguy hiểm.

Một mảng tối khác là sự tùy tiện trong quản lý đất đai và quy hoạch xây dựng. Có những đơn vị chưa hoàn thiện thủ tục ký hợp đồng thuê đất, chưa được bàn giao đất tại thực địa nhưng đã nghiễm nhiên tổ chức hoạt động khai thác rầm rộ. Tình trạng lấn chiếm đất công, đất đồi để san gạt làm đường vận tải hoặc làm bãi chế biến diễn ra khá phổ biến. Bên cạnh đó, còn có các đơn vị xây dựng nhà điều hành, trạm cân, bãi thải và cổng mỏ sai lệch hoàn toàn so với Bản đồ quy hoạch tổng mặt bằng sử dụng đất đã được phê duyệt. Tình trạng xây dựng công trình tạm không có trong quy hoạch diễn ra công khai tại nhiều khu vực mỏ.
Một mỏ được cho là đã bóc tầng phủ ra ngoài diện tích được cấp phép

Dù các hồ sơ Đánh giá tác động môi trường (ĐTM) đều được cam kết rất hoành tráng trên giấy, thực tế tại khai trường lại thể hiện sự xem nhẹ quy định bảo vệ môi trường của một số đơn vị. Hàng loạt vi phạm được chỉ ra như: không đắp đê kè ngăn bùn đá tràn ra ngoài, bồi lấp hố lắng, không xây dựng kho lưu giữ chất thải nguy hại, thiếu hệ thống phun sương dập bụi và mương thoát nước.
Đợt kiểm tra của Thanh tra tỉnh Hà Tĩnh đã gióng lên hồi chuông cảnh báo mạnh mẽ về thực trạng khai thác khoáng sản trên địa bàn. Để tài nguyên quốc gia không bị "chảy máu" và kỷ cương pháp luật được duy trì, đã đến lúc chính quyền địa phương cần áp dụng những biện pháp mạnh tay, không có vùng cấm. Đối với các doanh nghiệp vi phạm, yêu cầu cấp bách là phải dừng ngay các hoạt động khai thác tại những khu vực nguy hiểm, khẩn trương cắt tầng bạt vách để triệt xóa nguy cơ sạt lở. Các trạm cân, camera phải được di dời và kết nối dữ liệu chuẩn xác về cơ quan quản lý trước khi tiếp tục vận hành. Đặc biệt, về mặt tài chính, Ngành Thuế và Quỹ Bảo vệ môi trường cần kiên quyết áp dụng biện pháp cưỡng chế tài khoản, đình chỉ hoạt động hoặc tham mưu thu hồi giấy phép khai thác đối với các đơn vị chây ỳ, cố tình không nộp tiền nợ đọng nghĩa vụ ngân sách.
Khai thác khoáng sản phục vụ phát triển là mục tiêu chính đáng, nhưng không thể đánh đổi bằng sự thất thoát ngân sách, hủy hoại môi trường và đe dọa tính mạng người lao động. Qua công tác thanh tra kiểm tra, Thanh tra tỉnh phối hợp với các Sở ngành địa phương đã đề xuất, kiến nghị, tham mưu UBND tỉnh ban hành Văn bản số 10381/UBND-NL ngày 10/10/2026 về việc chấn chỉnh, khắc phục tồn tại, hạn chế, vi phạm trong hoạt động khoáng sản trên địa bàn tỉnh nhằm siết chặt quản lý để hoạt động khai thác khoáng sản thực sự đi vào nề nếp.